Aurebettjødno II er en om lag 800 kvm stor lokalitet med klare funnkonsentrasjoner i de nordlige og sørlige endene. Den ligger på vestsiden av Aurebettjødno, rett overfor lokaliteten Aurebettjødno XVII. Den nordlige delen ble for 40 år siden delvis undersøkt av Sigmund Alsaker. Vår undersøkelse gikk over en måned høsten 2018, og konsentrerte seg om den sørlige delen som fikk navnet Aurebettjødno IIb. Her ble det arbeidet med grønnstein i stor skala, både i slutten av eldre steinalder og begynnelsen av yngre steinalder. Etter som vi gravde oss ned i lagene fikk vi dermed være vitne til hvordan øksene og emnenes form klart skiller seg i de to periodene. Lokaliteten hadde også mer å by på. Et usedvanlig høyt antall pilspisser gav lokaliteten kallenavnet «Pilestredet», og en gjenstandskategori som er mer vanlig lenger nord i Hordaland gir kanskje et hint om hvor de som holdt til her kom fra.

Tre faser med bruk

Aurebettjødno IIb ligger om lag 11-12 meter over havet. Her har stranden lagt tre ganger i løpet av steinalderen, og hver gang har mennesker slått seg ned på den vesle avsatsen. Første gang var for nesten 11.000 år siden. Det er funn av en skiveøks av flint vitnemål om. Neste besøk var i siste del av eldre steinalder, for rundt 8.000 år siden. Siste besøk var i første del av yngre steinalder, for mellom 5.500 og 6.000 år siden. Det er disse to siste fasene vi finner klart mest spor av på lokaliteten. Etter hvert som havnivået sank, ble flaten mindre egnet som landingsplass for båter, og ikke lenger brukt.

Den blå linjen viser høyden lokaliteten ligger på, og den røde linjen viser havnivåets endring. Boplassen har vært brukt alle tre gangene den har vært strandlinjetilknyttet.

Økseformene endres fra eldre til yngre steinalder

Forundersøkelsen viste at her var tykke kulturlag med mye funn, særlig av grønnstein. En viktig målsetning under utgravingen var derfor å dokumentere restene som grønnsteinsmeden hadde etterlatt i prosessen med å tildanne økseemner og ferdige økser. Det ble derfor fokusert på å grave et forholdsvis lite areal til bunns i det opp til 50 cm dype grønnsteinsmetta kulturlaget. Å grave seg igjennom dette var som å bla bakover i en lærebok om steinaldersøkser. I de øvre lagene fant vi nemlig flere emner med firkantet og nærmest tønneaktig form. Et par ferdige økser ble også funnet. Dette var relativt korte tverregga økser med et litt avrundet firkantet tverrsnitt. Disse øksene er typisk for yngre steinalder, og kalles vespestadøkser fordi typen første gang ble definert etter Haakon Sheteligs utgraving i Sokkamyro på gården Vespestad to km fra Aurebettjødno.

I såldet ligger en mengde avslag av grønnstein, men også emner av samme råstoff. Her er også en sylindrisk kjerne av rhyolitt og en knakkestein.

Etter hvert som vi gravde oss nedover endret både emner og økser karakter. Emnene ble lengre og slankere og fikk et mer trekantet tverrsnitt. Her var også ferdige økser, men lengre og slankere enn Vespestadøksene og med et rundt tverrsnitt. I løpet av kort tid hadde vi gravd oss tilbake til eldre steinalder. Det runde («trinne») tverrsnittet til disse øksene har gitt de navnet trinnøkser.

Lengst til venstre et emne til trinnøks fra slutten av eldre steinalder ved siden av en ferdig trinnøks. Til høgre emne og ferdig vespestadøks fra yngre steinalder.

Rhyolitt og pilspisser

Nest etter grønnstein var det tydeligste trekket ved lokaliteten store mengder rhyolitt hugget til med utgangspunkt i sylindrisk flekketeknikk typisk for tidlig yngre steinalder. Rhyolitten kommer fra fjellet Siggjo halvannen mil mot nordøst, et tydelig landemerke godt synlig fra Hovlandshagen. Her har det vært brutt ut rhyolitt i første del av yngre steinalder. Rhyolitten har særlig vært brukt til skarpe gjenstander som pilspisser og skrapere. På boplassen ble det funnet hundrevis av flekker av rhyolitt samt fremdeles brukbare kjerner som flekkene har blitt slått av. Mange av disse kunne fint ha blitt videre tilvirket til pilspisser. Men de hadde kanskje nok piler?

Et utvalg av pilspisser servert på et fat. De fleste spissene er A-piler, typisk for begynnelsen av yngre steinalder. Brorparten var laget av rhyolitt, men de fantes også i flint og kvartsitt. Her er også fragment av en skiferspiss. Lengst til venstre en såkalt D-pil, som er et enslig innslag fra en senere fase av yngre steinalder.

Selv om vi ennå ikke har katalogisert materialet ferdig, kan vi slå fast at vi har funnet over 100 pilspisser. De fleste av disse er tangespisser av rhyolitt, men spisser av kvartsitt og flint er også funnet. Det er langt flere spisser enn det en kan vente å finne på en «vanlig» utgraving av dette omfanget. Vi har trolig flere pilspisser fra Aurebettjødno IIb enn fra de andre 11 lokalitetene i Hovlandshagen til sammen. Omfanget av pilspisser kan trolig delvis forklares med at man har arbeidet med rhyolitt her, men enkelte må også være brukt til aktiv jakt i nærområdet.

Fiskere fra nord eller et arkeologisk kildeproblem?

Ved siden av alt avfallet, emnene og øksene av grønnstein viser Aurebettjødno IIb et mer sammensatt bilde enn de rene verkstedsboplassene, som for eksempel Storamyro. For yngre steinalder er det særlig alle pilspissene som viser til andre aktiviteter. Fra eldre steinalder er det funn av fiskesøkker som skiller seg ut. Det ble «bare» funnet fem søkker på lokaliteten, men dette blir mange når vi tar hensyn til at slike søkker først og fremst er funnet i stort antall i Midt- og Nordhordland, men få er funnet sørover. Det er tidligere bare funnet seks fiskesøkker på Bømlo, så søkkene fra Aurebettjødno IIb dobler nesten tallet. Kan dette være vitnemål om at Aurebettjødno IIb har vært brukt av folk som hadde sitt kjerneområde lenger nord, og som kanskje fisket i «Aurebettstraumen» når de var på Bømlo for å hente grønnstein? Eller er det et uttrykk for at fiskesøkker er underrepresentert i funnmaterialet fra Sunnhordland? Søkkene er jo laget av kleber, et råstoff det fins rikelig av på Bømlo.

To av fiskesøkkene av kleber fra Aurebettjødno IIb.

Litteratur om fiskesøkker:

Knut Andreas Bergsvik, 2017:

https://www.uib.no/ahkr/110859/ubas-9-2017

Leif Inge Åstveit, 2018:

https://www.uib.no/universitetsmuseet/122993/%C3%A5rbok-universitetsmuseet-2018

The post «Pilestredet» i Grønnsteinland – Aurebettjødno IIb appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Aurebettjødno XVII er ein av dei større lokalitetane i undersøkinga i Hovlandshagen. Den vart undersøkt gjennom heile 2018-sesongen, og ferdigstilt i byrjinga av 2019-sesongen. Den ligg fint til like ved utosen av det vesle tjernet som den har fått namn etter. Med eit havnivå 8-10 meter høgare enn i dag var tjernet knytt til havet og ved utosen må det ha vore eit smalt sund. Slike sund kan ha skapa tidevasstraumar, som igjen gav gode tilhøve for stabile og rike maritime biotopar. Dette er truleg ein viktig bakgrunn for dei rike funna som vart gjort akkurat her. For Aurebettjødno XVII viser ei anna side ved Hovlandshagen enn dei mange verkstadplassane for grønstein.

Lokaliteten vart først avtorva med gravemaskin. Deretter grov maskina ei grøft gjennom heile lokaliteten. Dette ga oss ein god oversikt over jordlaga, og over dei sentrale funnområda. Eit skrånande område ned mot tjernet heilt sør på lokaliteten skilde seg klart ut, og undersøkinga vart konsentrert her.

Tuft

Etter å ha grave av det øvre jordlaget i flata rett ovanfor skråninga, kom det fram ei sirkulær steinpakning på om lag 20 kvadratmeter. Her var også spor etter fleire moglege stolpehol, samt etter eldstadar. Mykje tyder på at dette er ei tuft etter ei bygning frå steinalderen.

Utgraving av steinpakninga som har vore golvet i tufta.

I tilknyting til tufta vart det gjort fleire funn. Både emne og ferdige økser av grønstein. Sjølvsagt også mykje avslag av grønstein, men ikkje i dei kolossale mengdene vi  finn på verkstadplassane. Pilspissar var her av både flint, rhyolitt og skifer. Rhyolitten er truleg frå Siggjo og er ein sterk indikator på at tufta er frå den tidlegaste delen av yngre steinalder (ca 4.000-3.500 f. Kr). Dette fekk vi også stadfesta gjennom radiokarbondateringar.

Denne vakre pilspissen i skifer vart funne ved tufteområdet på lokaliteten.

Motting

Det verkeleg interessante området på lokaliteten finn vi likevel lenger nede i skråninga for tufta. Her var det avsett ein nesten meterdjup motting. Det må ha hengt ein stram odør over her i steinalderen, for mottingen er skapt ved at ein har kasta avfall her. Her har nok lagt både fiskeslo og slakteavfall som for lengst har blitt kompostert. Likevel er det framleis bevart noko brent bein. Det er sjeldan slikt er bevart på opne buplassar frå steinalderen. Noko som er enda sjeldnare er likevel at reiskapar av bein er bevart. Ein pilspiss av bein gir oss ei påminning om at ein brukte meir enn stein til reiskapar. Noko anna som har blitt kasta i mottingen er keramikk. Her er funne nesten 200 skår av keramikk, fleire av dei med dekor.

Dette tangepartiet av ein beinspiss har overlevd nesten 5000 år i jorda på Aurebettjødno XVII.

Dei nedre laga i mottingen er truleg samtidige med tufta, men mesteparten av den ser ut til å vere avfall frå ein litt yngre del av steinalderen (ca 3500-2500 f. Kr). Vi er såleis noko forundra over at vi ikkje har funne tydelegare busetnadsspor frå denne delen av steinalderen på Aurebettjødno XVII.

Ei anna side ved Hovlandshagen

Det Aurebettjødno XVII verkeleg syner oss er at funna i Hovlandshagen er meir enn verkstadplassane for grønstein. Tufta og mottingen tyder på at ein har hatt lengre opphald her, og funna gir eit meir samansett bilete av dagleglivet på ein steinalderbuplass. Den har gjeve oss eit rikt materiale å arbeide vidare med.  Beinmaterialet skal undersøkast av osteolog, og vil gje eit innblikk i kva som har stått på menyen her i steinalderen. Keramikken skal også analyserast vidare, for skåra kan framleis innehalde spor etter det som ein gong var i keramikkara. Vi er særs spente på desse resultata. Ikkje minst fordi mottingen er frå tida da ein levde i skjæringspunktet mellom den reine jakt- og fangstøkonomien og framveksten av ein meir jordbruksbasert økonomi. Den er også frå den siste tida brotet på Hespriholmen var i bruk, for med gjennombrotet til jordbruket rundt 2400 f.Kr ser ein over 5000 år lang bergverkstradisjon på Hespriholmen ut til å ta slutt.

Fleire av skåra frå mottingen var dekorerte i ulike mønster, laga ved variasjonar av slike tynne strekar.

The post Aurebettjødno XVII – tuft og motting frå yngre steinalder appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Våren er her, og denne veka har vi starta siste etappe av utgravingane i Hovlandshagen. Sju store og små lokalitetar skal undersøkast før vi avsluttar i juni. Årets utgraving femner lokalitetar frå det meste av steinalderen, og ein rik variasjon av steinråstoffa som var i bruk på Bømlo i steinalderen. Også i år skal vi grave på lokalitetar som vart funne og delvis undersøkt på 1920- og -30-talet.

Aurebettjødno XVII

Dette var hovudlokaliteten vår i 2018. Her undersøkte vi ei tuft frå den tidlegaste delen av yngre steinalder og ein litt yngre motting. Mottingen inneheld både bein og eit ganske rikt keramikkmateriale, som særleg låg konsentrert inntil profilbenken. Vi vil difor starte årets sesong med å grave ut sjølve profilbenken for å sikre mest mogleg av dette materialet.

Dukkar det opp meir steinalderkeramikk på Aurebettjødno XVII?

Bergensleitet

Dette er planlagt som ein av hovedlokalitetane våre i år. Lokaliteten vart funne av Haakon Shetelig medan han arbeida på Uratangen I i 1921. Han grov ut eit felt på om lag 40 m² året etter. Her fann han eit rikt materiale hovudsakleg frå ulike periodar av eldre steinalder. Her var både skiveøkser av flint typiske for den eldste delen, og yngre slipte økser av grønstein. Og sjølvsagt var her store mengder grønnsteinsavfall. Det er likevel eit stort område nord for Shetelig sitt felt som aldri har vorte undersøkt før. Så langt tyder ting på at dette området har eit større innslag frå yngre steinalder enn feltet i sør. Ved å avdekke eit større område håper vi å sjå om her til dømes er spor av tufter.

Haakon Shetelig med vest og kvitskjorte undersøker Bergensleitet i 1922. Foto: Universitetsmuseet i Bergen.

Bergensleitedalen

Denne lokaliteten vart funne under forundersøkinga vår i 2017. Lokaliteten ligg i eit daldrag som går opp sørvest for Bergensleitet. Det interessante her er at det berre er funne materiale i flint og kvarts, og lokaliteten er difor truleg frå før grønstein vart teke i bruk som råstoff. Truleg er den frå den eldste delen av eldre steinalder. Den er såleis frå same periode som Uratangen IIb, som vart undersøkt i fjor. Bergensleitedalen ligg nokre meter lågare, og saman syner desse lokaliteten kor rask landhevinga var rett etter siste istid. Det vert også interessant å sjå om lokaliteten har grønstein eller ikkje. Dette kan bli viktige data i høve til tidfestinga av når ein tok i bruk grønstein.

Uratangen II

Fleire av lokalitetane vi skal undersøke i år er funne i vegetasjonsspor av arkeologar og arkeologistudentar. Det er tilfelle med mellom anna Uratangen II. Lokaliteten er eit lite mysterium da den ligg midt inne på ei flate. Den har tilsynelatande lagt langt frå strandlinja på den tida den var i bruk. Materialet som er funne peikar i retning av ein relativ sein del av eldre steinalder. Vi håper vår undersøking vil bidra med betre datering og forståing av kva denne lokaliteten representerer.

Uratangen V

Dette er også ein lokalitet der Shetelig og andre har gjort funn i ei vegetasjonsopning. Seinast vart her samla inn flint i 1987. Utgraving har her ikkje vore tidlegare. Materialet som er samla inn hittil peikar i retning av ei datering til siste halvdel av eldre steinalder. Lokaliteten har ei flott plassering i eit daldrag med utsyn nordover mot Langevågen. Vi er særs spente på denne lokaliteten, mellom anna med tanke på å påvise bustadstrukturar her.

Storamyro

Storamyro er ein stor lokalitet med eit omfang på nær 26.000 m². Ein liten del i den nordlege utkanten er råka av tiltaket og skal undersøkast. Her er det mellom anna funne ein konsentrasjon av grønstein. Ut frå høgd over havet er lokaliteten frå yngre steinalder. Vi vil også samle inn vegetasjonshistoriske og geologiske data frå myra.

Arkeologistudentar leitar etter funn i ei vegetasjonsblotning ved Storamyro ein gong på 1930-talet. Med på biletet er truleg Eva Nissen Meyer (seinare Fett), Per Fett og Oddveig Bodahl. Foto Haakon Shetelig, Universitetsmuseet i Bergen.

Toretangen

Dette er ein liten lokalitet som vart funne under forundersøkinga. Den er likevel særs interessant da det ser ut til at her er spor etter tilvirking av reiskaper av jaspis. Dette er også eit råstoff som fins lokalt på Bømlo, og vi kjenner mellom anna til eit jaspisbrot om lag 5 km nord for Hovlandshagen. Bruken av råstoffet er likevel mindre kjent enn til dømes rhyolitt, og vi håpar vår undersøking kan rette litt på dette.

Vi satsar på å legge ut meir her på norark etterkvart som lokalitetane vert undersøkte. Følg også med på facebook (Arkeologi i Hovlandshagen) og instragram (@hovlandsarkeo).

The post 2019-sesongen i Hovlandshagen appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Denne veka har vi avslutta utgravinga på Uratangen IIb, og dermed er den første av lokalitetane vi skal undersøke ferdiggravd. Lokaliteten på Hovlandshagen er den eldste lokaliteten som vert undersøkt på prosjektet, og gir eit glimt av menneskeleg aktivitet i Hovlandshagen for meir enn 11000 år sidan.

Ei tid med rask landskapsendring

Når vi meiner lokaliteten er 11300 år gamal, er det på bakgrunn av rekonstruksjonar av strandlinjenivåa i steinalderen. Geologane som arbeider med endringar i havnivået gir oss gode moglegheiter til å gjenskape korleis havlandskapet har endra seg. For om lag 11500 år sidan stod havet her 30 meter høgare enn i dag, medan det berre 500 år seinare hadde sunke ned til eit nivå 13 meter over dagens. Uratangen IIb ligg mellom 23 og 24 meter over havet. For rundt 11300 år sidan vil havet ha stått om lag 22 meter over dagens nivå. Da vil plassen ha hatt ei gunstig plassering i høve til havet. Her ville ha vore gode landingsplassar for båt både aust og nordvest for buplassen.

På den tida vil Hovlandshagen hatt preg av skjærgardslandskap med små øyar og holmar, truleg ikkje så ulikt dagens skjærgard på vestsida av Bømlo. Buplassen vil da ha lagt på ei landtunge på nordsida av ei øy rundt Heimstre Ørnasåta. Nord for buplassen vil ha vore eit lite sund mot ein holme rundt Instra Ørnasåta. Ein liten knaus har gitt litt livd mot nordavinden. Frå buplassen vil ein ha hatt god oversikt over kva som rørte seg i sjøen mot nord og aust. Dermed kunne ein reagere raskt om det til dømes dukka opp ein sel i vatnskorpa. Eit par generasjonar seinare vil landskapet ha endra seg mykje. Sundet nord for buplassen vart fast land, og i takt med den synkande strandkanten har seinare besøkande valgt å slå seg ned på strendene som etterkvart steig opp av havet aust for lokaliteten.

Omlag slik kan området ha sett ut da Uratangen IIb var i bruk.

Funnmaterialet frå Uratangen IIb

Materialet frå buplassen består nesten utelukkande av flint. I tillegg er her nokre få funn i kvartsitt. Grønstein finn vi ikkje, så det er tydeleg at buplassen er frå ei tid før dette råstoffet vart teke i bruk. Noko omfattande materiale er det ikkje. Her er om lag 350 funn som ligg konsentrert innanfor eit 15 kvadratmeter stort område. For det meste flintavslag, men også ei skiveøks, ein skrapar, ein kniv og eit par mikrolittar (skarpe flintflekker som har vore skjefta i piler eller spyd). Flintavfallet er særs likt på utsjånad og det er truleg at det meste av flinten vi finn her stammar frå ein eller to flintknollar.

Ei lita skiveøks frå Uratangen IIb

Det er ikkje naudsynt negativt med eit lite og avgrensa funnmateriale. Faktisk seier dette mykje om leveviset i den eldste steinalderen. Det gir også unike moglegheiter til å studere den teknologiske kunnskapen bak tilvirkinga av flintreiskapar. Besøket her må ha vore kort. Kanskje dreier det seg om ei overnatting, eller eit kort stopp for å sjå over reiskapane og lage nye. Livet i den tidlegaste steinalderen på Vestlandet har vore særs mobilt, og truleg har ein tilbrakt mykje tid om bord i båt. Sidan buplassen berre har vore brukt ein gong, har ikkje seinare besøk flytta om på funna. Flintavslaga ligg på same staden som der dei fall til jorda for 11300 år sidan. Konsentrasjonen er rett framfor ein stein; her må den som hogde flinten ha sete. Ved å sette saman funnmaterialet kan ein difor få innblikk i korleis flintknollane har vore arbeida med fram til ferdige reiskapar.

Hovudkonsentrasjonen av funna frå Uratangen IIb ligg framfor steinen som William her sit på.

The post Eit strandhogg for 11300 år sidan appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Utgravingsprosjektet i Hovlandshagen strekker seg over to utgravingssesongar. I alt skal 12 lokalitetar undersøkast, og halvparten av desse er planlagt i 2018-sesongen. Her følgjer ei kort oversikt over årets lokalitetar med litt om kva som så langt er funne, og kva forventingar vi har vidare.

Askeladden id. 25796 Hovland fjøra

Dette er ein lokalitetet det knyter seg stor usikkerhet til sidan det her gjort funn av grønstein heilt ned i fjøra og dels under vatn. Einskilde stader langs kysten har havnivået under delar av steinalderen vore lågare enn havnivået er i dag, og ein kan da finne buplassar som i dag ligg under vatn. Problemet i Hovlandshagen er at geologane sine strandlinjekurver syner at havnivået i steinalderen aldri var lågare enn 5 meter over dagens nivå her. Likevel er ikkje grønstein under vatn eit ukjent fenomen på Sør-Bømlo. Alt Haakon Shetelig fann fleire slike funnstadar. Så her er spørsmåla mange; kan havet likevel i periodar av steinalderen ha gått lågare enn strandlinjekurvene syner, eller er dette funn som har flytta seg frå der dei først vart lagt att. Det er fleire moglegheiter for sistnemnte. Eit er til dømes erosjon, og eit anna er at funna er skylt ut av ein tsunami. Vi veit at Bømlo vart råka av tsunamien på Storegga utanfor nordvestlandet rundt 6000 år f. kr.

Askeladden id. 160441 Lok. 1 Hovlandshagen

Denne lokaliteten ligg omlag 6 meter over dagens havnivå, og skal difor truleg daterast til den perioden da havet stod lågast i steinalderen, omlag midt i eldre steinalder. Sidan den ligg så lågt har den ei periode etter at den vart forlatt lagt under vatn, da havet ved Hovlandshagen seinare steig opp til omlag 12 meter over dagens nivå. Slik kan diverre funna vere rota om av sjøen og mykje av spora ein ellers kunne vente å finne vere viska ut. Lokaliteten er likevel viktig fordi denne delen av steinalderen ellers er dårleg representert på dei andre lokalitetane i Hovlandshagen.

Askeladden id.  45758 – Aurebettjødno XVII

Dette er ein av lokalitetane det knytast seg størst forventingar til, og utgravinga her vil gå føre seg gjennom heile 2018-sesongen. Sigmund Alsaker påviste lokaliteten seint på 70-talet. Forundersøkinga i 2017 synte at lokaliteten hadde ei langt større utstrekning enn ein var klar over, og den dekker no eit areal på omlag 1600 kvadratmeter. Funnkonsentrasjonane er særleg knytt til to daldrag i nord- og sørenden av lokaliteten, men det er også funn på flata mellom desse. Hovudfokuset vil vere på den sørlege konsentrasjonen. Her er forutan grønstein funne ein god del rhyolitt, noko som indikerer bruk i tidleg i yngre steinalder. Funn av skiferpiler med mothake og dekorert keramikk tyder på at lokaliteten også var i bruk i den mellomste delen av yngre steinalder. Det er på den tida ein reknar med at uttak av grønstein på Hespriholmen tek slutt. Lokaliteten vert difor viktig for å forstå yngre steinalder i Hovlandshagen, og grønsteinsutvinninga si siste fase. Vi håpar også at det kan finnast spor av bustadkonstruksjonar her.

Fire skår av dekorert keramikk frå Aurebettjødno XVII

Sjeldan godt bevart skiferspiss frå Aurebettjødno XVII

Askeladden id. 6719 – Aurebettjødno II

Lokaliteten har vore kjent sidan  Shetelig si tid, og ein mindre del av den vart undersøkt av Sigmund Alsaker i 1977. Då vart det påvist eit kulturlag frå tidlegaste del av yngre steinalder. Lokaliteten har stor råstoffvariasjon med heile elleve ulike steinråstoff representert. Under forundersøkinga i 2017 vart det påvist ein større funnkonsentrasjon om lag 30 meter sør for Alsaker sitt felt. Funnkonsentrasjonen skuldast i hovudsak grønstein, og truleg har vi her treft på ein avfallshaug etter grønsteinstilvirking. Under avtorvinga og innleiande graving av lokaliteten har det blitt funne ein god del pilspissar. Spissane er av rhyolitt, skifer og flint og av typar som høyrer heime i den tidlegaste og mellomste delen av yngre steinalder.

Haakon Shetelig under arbeid på Uratangen I i 1921. Foto: Universitetsmuseet i Bergen.

Askeladden id. 66731 – Uratangen I

Uratangen I er ein av dei klassiske lokalitetane i Hovlandshagen. Da den vart påvist av Lars Vespestad i 1917 var det den første buplassen ein fann i Hovlandshagen. Den vart undersøkt av Shetelig og Johs. Bøe i 1921, og av Shetelig og Olav Espevoll i 1922. Alsaker hadde også ei mindre utgraving ved dei gamle felta på 70-talet. På lokaliteten ser det ut til å vere materiale frå den eldste og yngste perioden av eldre steinalder. Grønstein vart funne både saman med det eldste og yngste materialet, og Uratangen I har difor vorte vist til av dei som hevdar at grønstein vart teke i bruk alt i den tidlegaste delen av eldre steinalder. Dette er likevel omstridt, og vi håpar at vår undersøking kan kaste lys over om grønstein verkeleg er knytt til det eldste materialet på buplassen eller ikkje.

Under avdekkinga av lokaliteten fekk vi oss ei stor overrasking da det kom fram to samlingar med store flintskiver. Skivene var av flint av høg kvalitet som må vere importert frå Danmark heilt på slutten av steinalderen eller i eldre bronsealder. Det er rundt 2000 år seinare enn sist buplassen var busett. Slike samlingar med skiver og anna materiale i flint er knapt nok undersøkt tidlegare i Hordaland. Det kan vere snakk om rituelle nedleggingar, og ein kan jo spekulere i om det her var ein flintsmed som på denne måten viste respekt til dei gamle grønsteinsmedane.

På Uratangen I har vi avdekka eit stort område rundt Shetelig sitt utgravingsfelt. Det eldre feltet ligg ved den vatnfylte grøfta til høgre.

Askeladden id. 45760 – Uratangen IIb

Denne lokaliteten vart påvist under forundersøkinga i 2017. Den ligg mellom 23 og 24 meter over havet og er den høgastliggande og truleg den eldste buplassen i Hovlandshagen. Vi har grunn til å tru at den var i bruk om lag 9200 f. Kr, da den låg fint til i høve til strandlinja. Det er utelukkande funne avslag i flint og kvartsitt på lokaliteten, og vi trur difor den kan representere ei tidleg fase i bruken av området, før ein tok i bruk grønstein. Det er ei lita flate, og funna her stammar truleg frå eit eller nokre få korte opphald av jegerar og fiskarar.

Årets utgraving er planlagt avslutta 12. oktober.

The post Hovlandshagen – årets lokalitetar appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Denne veka har vi starta opp med dei arkeologiske utgravingane av buplassar frå steinalder i Hovlandshagen på Bømlo. I den samanhengen passar det å sjå tilbake på korleis Sør-Bømlo kom til å få ein slik sentral plass i forskinga om steinalderen på Vestlandet.

Johan Vespestad og Sokkamyro

Sokkamyro er ei stor myr som ligg på garden Vespestad ved botnen av Langevågen, om lag 2 km vest for Hovlandshagen. På slutten av 1800-talet dreiv gardbrukaren Johan Vespestad med nydyrking av myra. Under grøftegraving trefte han stadig på steinar som tydeleg var slått til av menneske. Nokre av steinsakene var i flint, men her var også ei mengd avslag, økser og økseemne av ein mørk grøn, tett og fin bergart. Både i 1897 og 1898 tok han med seg stein til Bergen og synte dei fram for museet sin konservator, som den gang var arkeolog Gabriel Gustafson. Vespestad vart oppmoda til å samle meir, og kom i 1901 til museet med 300 tilhogde steinstykker frå Sokkamyro. Vespestad sine funn var faktisk dei første arkeologiske funna som kom inn til museet frå Bømlo.

Haakon Shetelig tek til å arbeide for Bergens Museum

Gabriel Gustafson tok i 1900 til som arkeologiprofessor ved Universitets Oldssakssamling i Oslo. Som erstattar for Gustafson tilsette Bergens Museum Haakon Shetelig, som da var 23 år gamal og framleis student. Shetelig flytta frå Oslo til Bergen tidleg i 1901. Slik blei det altså Shetelig som tok i mot Johan Vespestad på museet i 1901. Alt same våren reiste Shetelig til Vespestad, til det som var den nytilsette konservatoren sitt aller første oppdrag i felten.

Shetelig grov ut 4 m² av buplassen i Sokkamyro i 1901. På den tida var det berre gjennomført ei utgraving av steinalderbuplassar i Noreg; Gustafson sin utgraving på Holeheia på Jæren i 1898.

Utsikt over Sokkamyro og Langevåg i 1919. Foto: Haakon Shetelig.

«Et bosted frå stenalderen paa Bømmeløen»

Shetelig publiserte funna frå utgravinga i årboka til Bergens museum same år. I artikkelen er han inne på fleire tema som skulle bli viktige i det vidare arbeidet med steinalderen, både på Bømlo og Vestlandet elles. Til dømes peika han på at havet må ha stått høgare da buplassen var i bruk, slik at den opphavleg har lagt i tilknyting til ei grunn vik som gjekk inn frå vågen. Laga som vart grave ut vart nøye skildra, og han diskuterte korleis dei kan ha vorte danna, både gjennom naturlege og menneskeskapte prosessar. Museet sin geolog Carl Fredrik Kolderup såg nærare på dei mørkegrøne steinane, som han foreslår kan kallast «grønsten», og ei kort vurdering frå han er med i artikkelen. Her samanlikna han bergarten med diabas og peika på at liknande stein fins i området rett sør for Vespestad. Kolderup konkluderte med at «de ved Vespestad fundne stensager hidrører frå bergarter, der staar i fast fjeld i findestedets umiddelbare nærhed». Ein ser altså her kimen til betydninga av å forstå havnivåendring og lagdanning samt nytten av tverrfagleg samarbeid. Med grønsteinen si lokale geologiske tilknytning etablert, starta også jakta på råstoffkjelda.

Shetelig og Vespestad

Shetelig held fram med å undersøke Sokkamyro både i 1902, 1903 og 1905. I 1904 var han oppteken med utgravinga av Oseberghaugen. Johan Vespestad hjelpte til ved gravingane i Sokkamyro og det utvikla seg eit nært venskap mellom dei. Så var Shetelig oppteken med andre oppgåver nokre år, medan Vespestad og andre stadig fann nye funnstadar med grønstein rundt om på Sør-Bømlo. Slik vart ein etter kvart klar over det store omfanget av grønsteinsfunn i området. Da Shetelig igjen vendte attende til Bømlo i 1917, var det også funne buplassar med grønstein i Hovlandshagen. Frå då av var Shetelig nesten årleg på Bømlo, ofte saman med studentar og kollegaer.

Johan Vespestad fekk Kongens fortenestemedalje for sin arkeologiske innsats. Da han gjekk bort i 1940 skreiv Shetelig eit minneord om han i Bergens Tidende som han avsluttar slik: «Med full rett skal Johan L. Vespestads namn for alltid være knyttet til Bømmelfunnene som en av de viktigste oppdagelser i norsk oldforskning».

Kjelder:

Hovland, Kari Shetelig 1995 Haakon Shetelig – Arkeologen og mennesket. Alma Mater forlag, Bergen.

Shetelig, Haakon 1901 Et bosted fra stenalderen paa Bømmeløen. Bergens museums Aarbog No. 5.

Shetelig, Haakon 1940 Minneord om Johan Vespestad. Opphavleg publisert i Bergens Tidende, gjengitt i «Leidarsteidn» Bømlo tur- og sogelag julehefte 2001.

Shetelig, Kari 1964 Haakon Sheteligs utgravninger på Bømlo 1901-42. Viking bind XXVIII.

The post Johan Vespestad og dei første grønsteinfunna på Bømlo appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

I samband med utbygging av ny fiskerihamn i Hovlandshagen lengst sør på Bømlo skal Universitetsmuseet i Bergen i løpet av 2018 og 2019 undersøke 12 steinalderbuplassar. Fleire av lokalitetane er å rekne som klassikarar i vestnorsk steinalderarkeologi. Lokalitetar som Uratangen I og Bergensleitet var mellom dei første buplassane frå steinalder som vart undersøkt på Vestlandet, og både difor, og som følgje av eit rikt arkeologisk materiale, har dei ein heilt spesiell plass i faghistoria.

Gamle lokalitetar om igjen

Vi vert altså ikkje dei første arkeologane i Hovlandshagen. Lokalitetane vart påvist av Johan Larsen Vespestad i 1917, før Haakon Shetelig gjorde utgravingar i dei i 1921 og 1922. Året etter vart grønsteinsbrotet på Hespriholmen funne, og slik kunne ein kople dei store mengdene med økser, økseemner og avfall av grønstein i Hovlandshagen til brotet. Hovlandshagen har openbert fungert som landingsstad og verkstadområde der grønsteinen vart teken i land og vidare bearbeida til økser og økseemner som så vart spreidd over store delar av Vestlandet.

På slutten av 70-talet grov Sigmund Alsaker ut mindre felt på enkelte av lokalitetane i samband med magistergradsavhandlinga «Bømlo – steinalderens råstoffsentrum på Sørvestlandet». Formålet var å belyse bruken av grønstein og rhyolitt, mellom anna med tanke på brukstid.

Trinnøks av grønstein. Denne er funne på Halhjem i Os kommune. Foto: Svein Skare, Copyright: Universitetsmuseet i Bergen.

Forundersøking

Hausten 2017 gjennomførte Universitetsmuseet ei forundersøking i området. Formålet med den var å avklare omfanget til lokalitetane samt undersøke områda mellom dei tidlegare kjente lokalitetane. Fleire av desse viste seg å vere langt større enn det ein har visst tidlegare. Det synte seg også, ikkje overraskande, at det var fleire lokalitetar her enn dei vi kjente til. Samla sett viser lokalitetane til bruk av området gjennom eit tidsstrekk som dekker nesten heile steinalderen, frå før 9000 til om lag 2500 f. Kr.

Gamle og nye spørsmål

Å grave gamle lokalitetar på nytt gir moglegheit til å følgje opp gamle problemstillingar, samt løfte fram problemstillingar som i mindre grad har vore belyst ved dei tidlegare prosjekta. Dessutan gir det rom for å sjå dagens steinalderarkeologi i relieff mot tidlegare generasjonar sine undersøkingar.

Råstoffbruk har naturleg nok stått sentralt i dei tidlegare undersøkingane i Hovlandshagen, og da særleg bruken av grønstein. Uratangen I og Bergensleitet er til dømes sentrale i diskusjonen om når ein tok i bruk dette råstoffet, men data frå tidlegare undersøkingar gjev ikkje eintydige svar. Vi håpar og trur at prosjektet vil gje betre datagrunnlag for dette. Fokuset på råstoff har kanskje bidrege til at andre spørsmål har kome i bakgrunnen. For kva slags lokalitetar er eigentleg dette? Er det reine verkstadsplassar som har vore nytta ei kort tid medan ein tilverka grønsteinsemna, eller har folk budd her meir eller mindre fast og også halde på med andre aktivitetar som steinalderlivet innebar?

Medan spora frå steinalderen er skjult under bakken, er dei synlege spora på overflata av lokalitetane spor etter vår eigen faghistorie. Shetelig sine utgravingsfelt er framleis synlege, og ved sidan av ligg haugar med jord som vart spadd opp under utgravingane. Gamalt fotomateriale og dokumentasjon gir innblikk i korleis arkeologar arbeida med steinalder for 100 år sidan, og kven veit; kanskje vil utgravinga påvise fleire spor etter gamal arkeologisk aktivitet på staden.

Shetelig sitt utgravingsfelt på Bergensleitet er framleis synleg, og fekk gjere nytte som såldedam ved forundersøkinga i 2017. Foto/copyright: Universitetsmuseet i Bergen.

Første del av undersøkinga vil gå føre seg i felt frå 13. august til 12. oktober i 2018. Siste del vil verte undersøkt våren 2019. Her på norark vil det kome oppdateringar frå feltarbeidet vårt, og tilbakeblikk på tidlegare feltarbeid i Hovlandshagen. Følg også med på facebook og instragram: @hovlandsarkeo.

The post Hovlandshagen på Bømlo – nye steinalderutgravingar i klassisk område appeared first on Norark - Norsk arkeologi.