I sommar gjennomførte Am, UiS ei undersøking av lokalitetane id 221289 og 221290 i samband med vegutbetring av Fv 45 ved Lomeland mellom Ålgård og Oltedal.
Rogaland fylkeskommune hadde tidlegare registrert m.a. stolpehol (14C-datert til sein vikingtid / tidleg mellomalder), dyrkingslag og nokre kokegroper i skråninga rett ovanfor Fv 45, og moglege røysrestar i bakken nedanfor vegen.

Utgravinga innan perioden juni-august år påviste fleire spennande spor og gjenstandsfunn etter hendingar og busetnad i fortida på Lomeland.

Den maskinelle flateavdekkinga på id 221290 nord om vegen viste at dei omtalte stolpane høyrde til den vestre langveggen i eit treskipa langhus, lokalisert på ein låg rygg i terrenget på Felt 1. Langhuset (Hus 1) var noko øydelagt av Fv 45 i den sørlege delen, medan den nordlege avgrensinga er meir uavklart grunna forstyrringar i denne enden. Dei bevarte spora (for det meste stolpehol) fortel om ein fleirfasa bygning som var c. 6.5 meter brei og med ei påviseleg lengde på c. 18, 5 meter. Det totale fråværet av eldstadsrestar kan tyde på at dette har vore eit hus utan slik varmekjelde, og dermed mest truleg med bruksfunksjon som fjøs og/eller lager.

I området rett vest for Hus 1 fanst det spreidde og dårleg bevarte spor (stolpehol, groper, eldstadsrestar) etter andre konstruksjonar, her blei det også funne nokre bryner og ein del slagg. Truleg har dette vore del av det same busetnadsområdet som langhuset.

Eit stykke aust om Hus 1 vart det opna opp eit Felt 2 der registreringa tidlegare hadde funne kokegroper og dyrkingslag ved prøvesjakting. Innan Felt 2 viste det seg å vere endå fleire kokegroper pluss nokre stolpehol som kan ha tilhøyrt ein liten bygning her (Hus 2). Det vart gjort fleire gjenstandsfunn i dette området, særleg leirkarskår og slagg. Eit av skåra stammar frå eit spannforma leirkar, noko som peikar mot aktivitet her i romartid – folkevandringstid. Det blir spennande å få 14C-dateringar frå fleire kontekstar her – det at stolpehola var skore ned i eldre dyrkingslag tyder på busetnad i området tidlegare i bronsealder – eldre jernalder.

Oversyn over anleggsspor påvist på Lomeland

Undersøkingane tilknytta id 221289 sør om Fv 45 (Felt 3) viste seg å bli meir krevjande enn det omtalte arbeidet på nordsida av vegen.
Her i skråninga ned mot vatnet Nebbetjørna fann ein raskt att dei steinfylte anlegga som fylkeskommunen si registrering hadde påvist. Men utfordringa var å forstå kva dette var for noko – var det gravrøys, rydningsrøys eller noko anna?

Det vart tidleg klart at det iallfall var snakk om fleire skilde anlegg, der det eine (mot vest og nord) var altfor langt og smalt til å vere ei røys. Undersøkinga av dette i plan og i profil (snitting ved hjelp av gravemaskin) viste at det inneheldt fleire lag/fasar av stein (med funn av glasperle, vevlodd og slagg i dei øvre delane og grovt, udekorert leirkarskår i dei nedre): utforminga og lokaliseringa i landskapet gjer at ein per i dag held på ei tolking av dette som ein mogleg fleirfasa holveg her i bakken mellom busetnaden lenger oppe på høgdedraget og vestenden av Nebbetjørna (eit «vegkryss» der fleire vegfar møtest enno i dag).

Mogleg fleirfasa holveg på Lomeland

Steinkonsentrasjonane lenger mot aust vart først grave for hand, utifrå ei arbeidshypotese om at dette var ei form for gravrøys (det vart funne fragment av malesteinar og grove, udekorerte leirkarskår i og ved denne). Då ein etterkvart ikkje kunne påvise noko gravkontekst, valde ein å få hjelp av gravemaskin til å demontere resten av anlegget – som inneheldt tonnevis av sorterte steinar, i fleire lag. Dette gav «meir av det same» – fleire liknande gjenstandsfunn, men ingen klar gravkontekst. Det er ikkje noko som tyder på at verken holvegen eller den andre steinsamlinga er frå nyare tid.

Stratigrafisk sett synest holvegen å vere yngst av desse to, men dette blir det spennande å finne meir ut av ved hjelp av 14C-dateringar – framhald følgjer i løpet av hausten og vintaren om fortida på Lomeland!

The post Vegfar til fortida på Lomeland – vikingtidshus, holveg og anna gammalt langs Fv 45 i Gjesdal kommune appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Gard frå vikingtid stadfesta av nye karbondateringar frå Madla – utgravinga i 2018

I løpet av det siste året har det pågått eit etterarbeid tilknytta dei arkeologiske undersøkingane frå feltsesongen 2018. Dokumentasjonsmateriale har blitt vurdert og tolka, og naturvitskapelege analyser har gjeve informasjon om aktivitetar og bruksperiodar. Denne jobben vil halde fram inn i 2020 før den endelege rapporten er klar, men her kjem ei kort samanfatning av nokre av hovudpunkta så langt.

Tolking av busetnadsutvikling på hovudfeltet, undersøkt i felt på Madla i 2018

Resultata av til saman c. 100 karbondateringar (C-14 – analyser) frå utvalde anleggsspor som eldstadar, groper og stolpehol har gjeve eit svært spennande mønster å jobbe vidare med. På hovudfeltet støttar dateringane klart hypotesa frå feltarbeidet om at det fanst spor etter to parallelle langhus tilhøyrande eit gardsanlegg frå romartid – folkevandringstid; fleire titals karbondateringar frå sentraleldstadar i dei to langhusa (markert i grønt på figuren: Hus 1 til høgre og Hus 2 til venstre) gjev alle dateringsresultat innan tidsspennet c. 100 – 550 e. Kr.

Eit mindre hus (markert i gult: Hus 66) like SØ om desse har dateringsresultat som er noko eldre, frå overgangen førromersk tid – romartid. Dette tyder klart på ein tidlegare busetnadsfase her, frå tida rett før det tydelege gardsanlegget. Endå meir spennande er kva som i grunn skjedde med garden i løpet av 500-talet – blei det nedgangstider og fråflytting som på så mange andre påviste tun frå denne tida? Svaret på det er ikkje heilt avklara enno – men vi veit at det utvilsamt skjedde endringar. Hus 1 har ingen dateringsresultat frå etter byrjinga av 500 – talet, medan Hus 2 har ei eldstadsdatering frå 700-800-talet (eldre vikingtid). Denne yngre dateringa frå Hus 2 kan kome av tilfeldig attbruk av ein tuftruin lenge etter at sjølve Hus 2 var fråflytta, men samstundes veit ein frå karbondateringar at eit langhus rett mot vest (markert i rosa: Hus 26) var klart i bruk i tidsrommet c. 700 – 900 (merovingartid – eldre vikingtid). Har området vore utan busetnad i eit par hundre år, for så å bli teke i bruk att, eller skjuler det seg enno bruksfasar innan det fleirfasa og komplekse Hus 2 som kan vise til drift her på 600 – talet også? – dette er ei av problemstillingane som vi må jobbe vidare med.

Det som derimot verkar klart, er at det skjer ei ny lokalisering av garden i løpet av vikingtid. Det er lenger aust på høgdedraget gardsanlegget no vart bygd, med store og små hus (markert i lilla: Hus 13, 14, 56 og 65) sikkert karbondatert til perioden vikingtid – tidleg mellomalder. Somme av desse husa kan ha vore i bruk samstundes med det omtalte Hus 26, men fleirtalet av dateringsresultata peikar mot ein noko seinare bruksperiode (c. 900 – 1100).
Det har vore ei utfordring, både i feltsituasjonen og i etterarbeidet, at dei sentrale delane av dette området i aust var «fullstappa» av stolpehol, på kryss og tvers; kva høyrer i grunn til kva hus? Mangelen på klare sentraleldstadar har heller ikkje vore til hjelp.. Bygningstolkingane markert i oransje (Hus 15, 23, 41) er såleis noko usikre med omsyn til utforming og alder, men alle av dei har fleire karbondateringar til tidsspennet vikingtid – tidleg mellomalder, noko som truleg avspeglar at dette var del av eit større busetnadsområde/gard på denne tida.

Dei øvrige tolkingsforslaga til bygningskonstruksjonar på hovudfeltet (markert med grått) er ikkje karbondaterte enno, men somme av dei klaraste av dei vil bli datert i den neste (og siste) leveransen av dateringsprøver. Då vil det også bli meir fokusert på tilhøva på det mindre, nordlege, undersøkingsområdet – her var bevaringsforholda dårlegare, men dei dateringsresultata som per no stammar derfrå fortel om busetnad her både i bronsealder og romartid.

Oppsummeringsvis, så viser resultata frå Madla – utgravinga så langt klart at 1) det var busetnad på hovudfeltet allereie frå bronsealder av, men at det eldste påviste huset er frå tidlegast c. 100 f. Kr (førromersk tid), 2) at det skjedde ei tydeleg omorganisering og utviding av gardshusa til eit distinkt gardsanlegg med to parallelle langhus plassert på kvar side av ein gardsplass i romartid – folkevandringstid, 3) at dette gardsanlegget blei nedskalert/gjekk ut av bruk på 500-talet, 4) at ein så langt manglar spor/dateringar etter tydeleg drift av gard her i tidsspennet c. 550 – 700, og 5) at det finst klare og veldaterte spor etter fleire bygningar på feltet frå c. 700 – 1100. Både folkevandringstidsgarden og vikingtidsgarden er påvist, no held arbeidet fram med å forstå meir av kontinuitet og endring i løpet av heile jernalderen, og tilhøvet til «nabogarden» på undersøkingsfeltet i nord. Vi veit ikkje om nokon frå denne Madla – garden deltok i slaget ved Hafrsfjord i c. 872, men frå husa sine på høgdedraget kunne dei iallfall sjå på dramatikken til sjøs.

The post Vitne til slaget i Hafrsfjord? appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

– varierande rikdom i nabolaget i romartid og folkevandringstid?

Vi er inne i den siste månaden av feltsesongen på Madla, og det er hektisk med undersøking og dokumentasjon av ei mengde stolpehol, eldstader og groper.

(Dronefoto med utsyn over delar av hovudfeltet – med Hafrsfjord og Ullandhaug i bakgrunnen)

(Uttak av makrofossilprøver og pollenprøver frå gamle dyrkingslag)

Hovudfeltet er dominert av eit gardsanlegg frå eldre jernalder (romartid – folkevandringstid), med to parallelt plasserte Langhus (begge c. 35 – 40 meter lange) med ein gardsplass mellom – og såleis ganske likt den rekonstruerte Jernaldergården på Ullandhaug nokre kilometer unna.

(Langhusa Hus 1 og Hus 2 tilhøyrande gardsanlegget)

Eit tredje Langhus (c. 30 meter langt) er nyleg påvist like ved, og dette kan også tilhøyre denne garden – eller det kan stamme frå ein annan tidsperiode, det er for tidleg å seie sikkert enno. Det er frå dette hovudfeltet vi har gjort dei flottaste gjenstandsfunna – og i særstilling her står funna vi har gjort i samarbeid med Rygene Detektorklubb: betalingsring av gull, gullbelagte agraffknappar (frå hektespenner tilhøyrande drakt frå 500 – talet, dvs. folkevandringstid) og eit fragment av ein fibula – alt innan same område. Funna stammar truleg frå ei grav, men denne har vi dessverre ikkje funne bevarte spor etter. Er det storbonden eller kona hans frå gardsanlegget som har fått dette med seg til dødsriket? – det stemmer iallfall overeins med bruken av langhusa.

(Rygene Detektorklubb i aksjon før flateavdekkinga)

(Foto ved Terje Tveit, AM UiS)

I eit område på feltet har vi både karbondateringar frå 900 – talet og gjenstandsfunn av klebersteinskar som truleg også er frå vikingtid – kan vi her endeleg få tak på busetnadsspor etter dei sagnomsuste vikingane frå Hafrsfjorden?
På eit noko mindre undersøkingsfelt, på eit lite høgdedrag c. 200 meter nord for dei nemnde husa, har vi påvist nok eit busetnadsområde med spor etter hus og karbondateringar frå romartid. Det verkar å ha vore færre og mindre bygningar her – truleg er det den noko fattigare naboen?
Som ein del av prosjektet, har vi gjort omfattande sjaktundersøkingar i den nærliggande myra – og under eit øvre lag av moderne påfylt skrot har vi klart å få fram bevarte myrmasser som er tekne prøver av for vidare analyser: her kan det liggje mykje ny informasjon om forhistorisk planteliv og menneska sin bruk av myra og området rundt.

(uttak av prøver i myra)

The post Jernaldergardar og gullfunn på Madla appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Med utsikt utover Møllebukta i den nordlige delen av Hafrsfjorden, ligg utgravingsområdet for id 160615 på Madla. Slaget her i Hafrsfjord i 872 (eller nokre år seinare, på slutten av 800-talet)var Harald Hårfagre sine styrkar mot fleire småkongar frå dei norske områda. Ved sigeren i dette slaget, fekk Hårfagre samla Vestlandet under si leiing. Men i områda rundt heile fjorden, inkludert Madla, finst det mange kulturminne frå både eldre og yngre periodar enn den vikingtida som har gjort staden nasjonalt kjent – både steinalder, bronsealder, jernalder og mellomalder er godt representert.
14C-dateringar på materiale påvist ved Rogaland fylkeskommune si registrering i 2012 innan området for id 160615 høver inn i dette generelle biletet, for dateringsresultata strekkjer seg heilt frå yngre steinalder til mellomalder. Det er klart at på dette høgdedraget med utsyn mot fjorden, har det vore attraktivt å bu heilt sidan jordbruket slo gjennom i regionen.

Utgravinga på Madla har no pågått ein dryg månads tid, med fokus på å fjerne matjordlaget som skjuler spora etter fortida. Maskiner og krafsande arkeologar har i samarbeid kome godt i gang med å avdekke det store utgravingsområdet – totalt skal c. 40 mål skrapast fram på denne måten. Så langt har fleire hundre ulike spor blitt rensa fram og målt inn, alt frå stolpehol og kokegroper til meir uklare grøfter, groper og moglege graver. Allereie no har vi tolka fram fleire huskonstruksjonar, og truleg vil vi finne bygningsrestar frå både bronsealder og jernalder.
Veret har vore flott, og vi ser fram til ein fortsatt herleg og hektisk utgravingssommar på Madla – sluttstrek for sesongen er i september/oktober.

The post Busetnadsspor og graver på Madla appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Den arkeologiske undersøkinga blei fullført i løpet av den andre veka i juni – takk til feltarkeologane og andre som gjorde det mogleg å gjennomføre dette feltarbeidet.

Vi fann spor etter førhistoriske aktivitetar i området, særleg tydeleg var rekkja med kokegroper frå førromersk tid (tidlegare datert til ca 300 – 100 f. Kr.), og busetnadsspor, gjenstandsfunn (leirkarskår, flint) og dyrkingslag frå yngre steinalder og bronsealder (innan perioden ca 2000 – 500 f. Kr). Ein påviste samlingar av stolpehol fleire stadar på utgravingsfeltet som kan ha tilhøyrt toskipa hus frå, men bevaringsforholda var ikkje dei beste, så det har vore vanskeleg å tolke fram klare bygningskonstruksjonar.

Det vart prioritert høgt å ta naturvitskapelege prøver frå dyrkings-/aktivitetslag frå «bronsealdernivået», og i denne prosessen fekk vi god fagleg hjelp frå AM-kollegaer, både konservatorar og botanikarar. Det vert spennande å følgje det komande etterarbeidet, med diverse resultat frå analyser og 14C-dateringar.

Ein sti med steinlagt overflate og tilhøyrande staurhol etter eit gjerde såg lenge lovande ut, men ved nærmare undersøkingar viste det seg å innehalde omfattande mengder av tegl, glasbitar og ymse jernskrot – dette var såleis etter alt å døme restar etter eit nyare tids trakk for husdyr i eit fuktig område mellom to jorder. Grunnprinsippa bak slike konstruksjonar har nok ikkje endra seg stort sidan bronsealderen..

Takk for interesse, innspel og hjelp frå metallsøkarmiljøet i området, representert ved Morten Storesund og medlemmar av Beep & Dig Haugalandet Metallsøkerklubb.

The post Status for Sakkestad appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

No har undersøkinga pågått i om lag 3 veker, og vi har fått eit godt oversyn over kva som finst av førhistoriske restar på lokaliteten.

Det mest særprega så langt, er dei 10 eldproduserande anlegga (truleg hovudsakleg kokegroper) som ligg på rekkje, orientert om lag nord – sør. To av desse er 14C-datert tidlegare – dei vart først påvist under registreringsundersøkinga i 2014 – og begge viste seg å vere frå perioden ca 300 – 100 f. Kr. Basert på utsjånaden og plasseringa, er det sannsynleg at alle desse eldproduserande anlegga stammar frå den same tidsperioden – kan det vere snakk om kultisk aktivitet?

Vi har også funne fleire restar etter gammal jordbruksaktivitet på staden – både ardspor etter pløying, og sjølve dyrkingslaga. I desse laga dukkar det opp bitar av flint og leirkar. Under registreringsundersøkinga i 2014, vart det gjort 14C-dateringar frå fleire av desse laga, og dei stammar frå perioden ca 2100 – 1500 f. Kr., dvs. frå slutten av steinalderen og første del av bronsealderen. Ein del stolpehol og groper på staden gjev håp om at det kan finnast fleire spor etter desse tidlege bøndene sine hus, ved / under desse dyrkingslaga.

The post Eld og jord på Sakkestad appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

I samband med arkeologiske undersøkingar langs og i Sundeveien ved Hafrsfjord i Stavanger kommune i 2015, blei det påvist tydelege restar etter moglege førreformatoriske bruksfasar av dette vegfaret.
Ei sjakt blei grave gjennom den noverande, asfalterte overflata – og der nede i bakken dukka ein bit av gammal ferdselsåre opp!
Eit snitt gjennom denne steinlagde vegen viste at han var blitt bygd om, og at han har hatt varierande breidde opp gjennom åra.
For kort tid sidan fekk vi resultata av 14C-dateringar på daterbart materiale frå ulike lag i vegen – desse viser at den øvste overflata var i bruk på 1500-1600-talet, medan dei eldre fasane stammar frå vikingtida på 900-talet.
Dette er spennande nytt av fleire årsaker – for det første er det generelt sett sjeldan at ein finn så velbevarte og gamle spor etter menneske og dyr sine ferdselsvegar i tidlegare tider, og for det andre er vegfaret viktig for å betre forstå bruken av gardar og landskap her ved Hafrsfjorden i vikingtid og mellomalder. Truleg er vegen først bygd i samband med ei nyorganisering av eigedommar og gardstun i området i vikingtida. Den vesle sjakta vi grov i 2015, fortel at dette vegfaret finst akkurat der under dagens asfalterte overflate, men det er uavklart kor langt den gamle vegen strekkjer seg – det vi veit sikkert er at han heldt fram i begge retningar, høvesvis mot gamletunet knappe 100 m mot NV (truleg med røter i vikingtid / tidleg mellomalder) og vidare mot SØ.

The post Vegfar frå vikingtida appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Hus og gard frå bronsealder til mellomalder på Hove i Sandnes

Resultat og tankar frå undervegs i eit utgravingsprosjekt

         ved arkeolog og prosjektleiar Even Bjørdal, AM / UiS

Arkeologisk museum / UiS gjennomførte i løpet av dei to feltsesongane 2011-12 omfattande utgravingar (kalla «Prosjekt Hove – Sørbø») på høgdedraget på austsida av Ganddalen i Sandnes kommune på Nord – Jæren i Rogaland. Innan eit samla flateavdekka areal tilhøyrande gardane Hove og Sørbø på om lag 33 000 m², vart det fordelt på 5 utgravingsfelt påvist rundt 11 000 anleggsspor (stolpehol, eldstadar, kokegroper o.l.). Det blei undersøkt 11 graver frå eldre og yngre jernalder her, men det meste av feltarbeidet var knytt til utgraving og dokumentasjon av restar frå fleire tusen år med busetnad på høgdedraget. Gjennom feltarbeidet og vidare analysar i etterarbeidet, har det late seg gjere å framtolke over 70 bygningskonstruksjonar, alt frå små firestolpars «skur» til langhus på rundt 60 meters lengde. Resultata frå dei fullførte 14C-dateringane viser at det har vore busetnadsaktivitet på høgdedraget frå yngre steinalder (ca 2000 f. Kr.) fram til tidleg mellomalder (1100 – talet e. Kr.). Utgravingane på Hove og Sørbø har gjeve det største antalet busetnadsspor på ein lokalitet i Rogaland sidan undersøkingane på Forsand på 1980 – talet, og er blant dei mest innhaldsrike flateavdekkingane som er utført i Noreg. Resultata frå utgravingsprosjektet kan gje ny og verdfull informasjon om utviklingstrekk ved den forhistoriske garden.

Figur 1 Grete Moell Pedersen med kvernstein attbrukt i inngangsparti til Hus 17

1.           Bakgrunn

Utgravingsprosjektet kom i stand i samband med at det er gjeve dispensasjon til å byggje bustadar på fleire område med registrerte automatisk freda kulturminne i det som inntil no har vore dyrka mark på gardane Hove og Sørbø. Dei aktuelle gardane grensar opp mot kvarandre og ligg nokre kilometer SSV om Sandnes sentrum. Det dreier seg om ein morenerygg på austsida av Ganddalen, ca 45 – 50 m.o.h. (jf. fig. 2)

Figur 2 Undersøkingsområdet i høve til Stavanger og Sandnes

Stadnamnet Hove kan ha samanhang med lokaliseringa av det førkristne gudshuset, hovet. To av  nabogardane heiter høvesvis Lunde og Skei, noko som kan tolkast knytt til ein førkristen, heilag skog/lund og til hestekamp og leik i kultisk kontekst.

Det har funnest fleire gravhaugar på Hove, men desse vart øydelagt i perioden 1843 – slutten av 1800 – talet. Frå dei fjerna gravhaugane har det blitt levert inn rike funn frå eldre og yngre jernalder, men samanblanding gjer det dessverre vanskeleg å slå fast kva for gravminne dei enkelte gjenstandane kjem frå. Vi kan særleg nemne fragment av ein uvanleg armring av gull (ein såkalla ormehovudring, eit staussymbol brukt i høvdingeslekter), ein fingerring av typen platering av gull, eit importert bronsekar (hemmoorkar) og eit svært sjeldant leirkar brukt som gravurne; desse prestisjevarene er tydelege teikn på ei slekt her med høg status (Reiersen 2013). Gullringane (jf. fig. 3) og bronsekaret er frå 200 – talet til tidleg på 300 – talet e. Kr. (innan perioden yngre romartid), medan leirkaret er frå folkevandringstid på 400 – talet.

Figur 3 Gullfunn frå 1843

Bjørn Myhre, arkeolog og tidlegare direktør ved Arkeologisk museum i Stavanger, skreiv ein samanfattande artikkel om garden Hove i tidsskriftet frà haug ok heiðni (Myhre 1997). Han oppsummerar med at området med Hove og dei tilgrensande gardane har vore sete for ei høvdingeætt i yngre romartid og folkevandringstid. Han tolkar ei rekke funn og indikatorar slik at det her i løpet av perioden 200 – 550 e. Kr. hadde vakse fram ein sentralstad for ein lokal høvding med internasjonale kontaktar: ”På den høge terasseflaten aust for Ganddalen, på gardane Austrått, Hove og Høyland, er det kome for dagen gjenstandar frå graver, buplassar og offerstader som er svært sjeldne i Noreg, og som syner at dette var eit sentrumsområde for eit høgtståande religiøst, sosialt og politisk samfunnsskikt” (Myhre 1997: 14-15). Ved Rogaland fylkeskommune sine kulturhistoriske registreringar på Sørbø (2003) og Hove (2007) vart det påvist ei mengde anleggsspor i sjaktene.

Alt dette peikar i retning av eit område med ein framståande posisjon i forhistorisk tid, særleg i eldre jernalder. Utgravingane i 2011 – 12 har gjeve resultat som støttar opp om og utfyller dette biletet.

2.           Samandrag av dei arkeologiske undersøkingane

2.1           Kort om busetnadsspora

                Restane etter bygningar og aktivitetar var ikkje jamnt fordelt mellom dei ulike utgravingsfelta, majoriteten av busetnadsspora, samt alle gravene, vart påvist på Felt 3 (jf. fig. 4 og 5 og tabell 1 og 2). Arealstorleiken og antalet strukturar gjer det naturleg å ha hovudfokuset på dette feltet. Men samstundes er det viktig å understreke verdien av funna frå dei andre felta – Felt 1, 2, 4 og 5 inneheldt interessante spor som er viktige i seg sjølv, og framfor alt gjev desse felta viktig kontekstuell informasjon om nærmiljøet til det sentrale Felt 3. Sjå fig. 5 for eit utval av hustypar frå ulike tidsperiodar frå utgravinga.

Alle 14C-dateringar nemnde i teksten er oppgjevne som kalibrerte, 2 sigma.

Tabell 1

Figur 4 Oversynskart over alle felta

Figur 5 Oversyn over utvalde hustypar frå ulike tidsperiodar

2.1.1    Busetnadsspor på Felt 1:

Dette feltet inneheldt m.a. den eldste 14C – daterte bygningen frå utgravingsprosjektet (og den første som vart påvist i felt), nemleg Hus 1 frå overgangen eldre – yngre bronsealder (1215 – 1018 f. Kr.).

I ein annan del av feltet blei det påvist ei grop med bevarte restar frå elvemuslingar, dette materialet er 14C – datert til yngre merovingartid – eldre vikingtid (773 – 894 e. Kr.).

2.1.2    Busetnadsspor på Felt 2:

                Felt 2 med tilhøyrande sjakter hadde fuktigare undergrunnstilhøve enn dei andre områda som vart flateavdekka på høgdedraget. Dette er truleg ein av grunnane til at det ikkje var klare spor etter forhistoriske bygningar her. Derimot fanst det på Felt 2 fleire titals kokegroper, fleire forhistoriske dyrkingslag og spor etter bruk av ard. Dateringsresultat knytt til delvis forkola kornmateriale frå dyrkingslaga her vil vere klar i løpet av mars 2014.

2.1.3    Busetnadsspor på Felt 3:

                Dette hovudfeltet på utgravinga blei undersøkt i løpet av både 2011 og 2012 og inneheldt fleire tusen anleggsspor. Området har klart vore teke i bruk av mange generasjonar bønder frå bronsealder til yngre jernalder. Sjå fig. 6, 7, 8 og 9 for døme på faseinndeling av husmaterialet.

Den eldste sikkert 14C – daterte bygningen på feltet, er Hus 39 frå yngre bronsealder (790 – 538 f. Kr.), men både gjenstandsfunn i området (flintartefakt og slipt steinøks) og forkola korn ute av opprinneleg kontekst (2040 – 1893  / 1977 – 1768 f. Kr.) viser at det har vore busetnad her allereie frå slutten av yngre steinalder. Store delar av Felt 3 var så «perforert» av anleggsspor frå ulike tidsperiodar at det ikkje lét seg gjere å påvise det som kan ha funnest att frå dei eldste langhusa frå yngre steinalder og eldre bronsealder. Ytterlegare tre bygningar kan knytast til høvesvis yngre bronsealder (perioden 1100 – 500 f. Kr.) og eldre førromersk tid (perioden 500 – 200 f. Kr.).

Dei fleste 14C – daterte bygningane frå Felt 3 stammar frå dei påfølgjande periodane yngre førromersk tid (200 – 1 f. Kr.), eldre romartid (1 – 150 e. Kr.), yngre romartid (150 – 400 e. Kr.) og folkevandringstid (400 – 550 e. Kr.). I alt kan 18 ulike, sikre bygningar knytast til eldre jernalder v.h.a. 14C – dateringar så langt. I løpet av yngre romartid og folkevandringstid skjer det ei utvikling der garden får fleire store langhus (Hus 9, 17, 22) saman med mindre spesialbygningar (som Hus 28, 32 og truleg 59) og ein særprega, nedsenka gardsplass med tilhøyrande holveg. Det er i denne perioden det er aktuelt å snakke om ein sentralgard og mogleg høvdingsete på Hove, særleg sett i samanhang med det tidlegare forsking og funn fortel om området (jf. kap. 1 og 3).

Dei yngste 14C – dateringane frå busetnadsspor på Felt 3 er knytt til den første delen av merovingartid (innan perioden 550 – 800 e. Kr.); det omfattar m.a. ein fase i det komplekse langhuset Hus 17 og i det vesle «tilbygget» Hus 59, langhuset Hus 36 og Grophus 1 like ved og ein mødding med skjell og bein. I prøvemateriale frå Hus 36 er det funne delvis forkola rugkorn, eit kornslag som er relativt sjeldant påvist så tidleg i denne delen av landet. Alle desse nemnde busetnadsspora er 14C – datert til perioden ca 550 – ca 710 e. Kr. Det skjer såleis ikkje fråflytting frå garden ved overgongen til yngre jernalder, men derimot er det ikkje påvist at garden held fram på denne staden vidare inn i vikingtid (perioden 800 – 1050 e. Kr.) og tidleg mellomalder (perioden 1050 – 1200 e. Kr.), noko som skil Felt 3 frå situasjonane på Felt 4 og 5 (jf. 2.1.4 og 2.1.5.). Men det er ikkje umogleg at det fanst eit gardsanlegg på eller rett ved Felt 3 (der det moderne tunet på Hove ligg) også i tida etter ca 700 e. Kr., det står att meir analysearbeid og 14C – dateringar knytt til nokre moglege «kandidathus». Funnet av ei kvinngrav frå yngre vikingtid (900 – 1050 e. Kr.) på Felt 3 (jf. 2.2.) viser iallfall til busetnad i nærområdet også i denne perioden – men det kan vere at denne busetnaden var knytt til Hus 20 og 21 på Felt 4.

Figur 6 Oversyn over fase 5 (eldre romartid) frå Felt 3

Figur 7 Oversyn over fase 6 (yngre romartid) frå Fellt 3

Figur 8 Oversyn over fase 7 (folkevandringstid) frå Felt 3

Figur 9 Oversyn over fase 8 (merovingartid) frå Felt 3

2.1.4    Busetnadsspor på Felt 4:

                Undersøkinga av dette feltet mot den nordlege enden av høgdedraget, fortel at det fanst eit gardsanlegg her i vikingtid og tidleg mellomalder. Delar av to relativt like langhus med same orientering og storleik, Hus 20 og 21, vart påvist. Beggje bygningane heldt fram utanfor utgravingsgrensa mot sør. Husa låg parallelt med kvarandre med berre eit par meters avstand og har til dels samanfallande 14C – datering (Hus 20: 776 – 900 e. Kr., Hus 21: 767 – 894 e. Kr. og 1029 – 1163 e. Kr.). Det trengst vidare analyser av dokumentasjonsmaterialet og fleire 14C – resultat for å få eit klarare bilete av brukstid og funksjonar til husa.  

2.1.5    Busetnadsspor på Felt 5:

                Dette feltet låg om lag 200 meter i luftlinje frå Felt 3 på Hove og Sørbø, dei to felta var skilt av eit noko lågareliggjande terreng på Sørbø med dårlegare dreneringstilhøve og utan påviste anleggsspor. Etter alt å døme høyrer difor busetnadsspora på Felt 3 og Felt 5 til to ulike gardar, der Felt 5 nok skal forståast som den nordlegaste delen av eit busetnadsområde knytt til høgdedraget der garden Lunde har lege i historisk tid.

                Felt 5 med tilhøyrande sjakter inneheldt spor etter forhistoriske aktivitet tilhøyrande eit langt tidsspenn. Dei eldste 14C – dateringane frå feltet stammar frå prøvemateriale frå den så langt uavklarte konstruksjonen Hus 55 (1007 – 892 f. Kr. og 596 – 406 f. Kr.). Meir analysearbeid og fleire dateringsresultat må til for å tolke Hus 55: anten er det snakk om ikkje éin, men fleire bygningar, eller så har noko av det daterte materialet kome ut av opprinneleg kontekst. Hus 55 har også ei 14C – datering som «høver betre» med dei typologiske trekka til konstruksjonen, nemleg til merovingartid (652 – 716 e. Kr.). Blant dei øvrige husa på feltet, har Hus 66 prøvemateriale inne til 14C – datering, men det relativt velbevarte huset har ei form som tydleg indikerer at det stammar frå yngre bronsealder eller førromersk tid.

Det som derimot er klart, er at det på Felt 5, som på Felt 4, fanst restar av eit gardsanlegg frå vikingtid. Det fleirfasa langhuset Hus 51 (889 – 995 e. Kr.) har fungert saman med det vesle huset / konstruksjonen Hus 52 (856 – 989 e. Kr.). På liknande vis som på Felt 4, heldt langhuset Hus 51 fram utanfor utgravingsgrensa i sørleg retning (jf. fig. 4 og 5).

2.2.      Kort om gravminner og gravgods:

                I løpet av dei arkeologiske undersøkingane i 2012 på Felt 3, vart det grave ut fleire strukturar som framstod som sannsynlege forhistoriske graver (jf. fig. 10). Ingen av dei hadde bevart noko overflatemarkering i form av røys eller haug, dei vart påvist først etter den innleiande flateavdekkinga. Dei framstod som groper med rektangulær til meir rund form, skore i ulik djupne ned i undergrunnen. Fleire av strukturane hadde preg av å ha blitt forstyrra / plyndra, anten i samband med fjerninga av gravrøysene her i løpet av siste del av 1800 – talet eller moglegvis allereie i tidlegare tider. 

Figur 10 Oversyn over påviste graver frå Felt 3

Ved den nærmare gjennomgangen av dokumentasjonsmaterialet og gjenstandsfunna, har tilhøva blitt tolka slik at det dreier seg om 11 graver, nokre av dei typologisk datert til høvesvis eldre eller yngre jernalder.

Tabell 2

I tillegg til desse 11 gravene, vart det ved undersøkingane i 2011 – 12 funne spor og indikasjonar etter to av dei gravrøysene som er nemnt i registreringa frå 1903 (jf. kap. 1 og fig. 4 og 10).

Den eine, kalla Røys 1, vart påvist og undersøkt på Felt 1 i 2011. Det er snakk om steinar frå botnrestane av ei røys, truleg den same som vart fjerna her på 1800 – talet og då inneheldt brente bein. Det vart ikkje gjort funn av gravgods i 2011.

Den andre røysa, kalla «Røys 2» (står som Røys? på fig. 4 og 10), er forsøkt knytt til den øvste delen av høgdedraget på Felt 3. I dette området sør om tunet på Hove, skal det ha lege tre større røyser fram til 1840 – åra, og det er frå destruksjonen av den eine av desse at gullfunna frå 1843 stammar (jf. kap. 1). Det vart ikkje påvist nokre «positive» spor (som steinar frå røysfyll, gravkammer, fotgrøft) etter «Røys 2» ved utgravinga i 2012, derimot oppdaga ein fleire «negative» spor. Med «negative» spor er det her meint:

a) at eit areal på høgdedraget sitt øvste punkt manglar anleggsspor i bakken (medan det finst hundrevis av stolpehol, groper, kokegroper m.m. i dei tilgrensande områda),

b) at alle dei nærliggjande huskonstruksjonane på Felt 3 verkar å respektere utstrekninga til denne postulerte gravrøysa,

c) og at det synest som eit fleirtal av kokegropene i nærområdet dannar ein «ring» langs ytterkanten av det nemnde funntome arealet. Det var ingen moderne inngrep som kan forklare mangelen på anleggsspor her.

Dei «negative» spora er tolka som indikatorar på at det i løpet av bronsealder eller tidleg eldre jernalder vart bygd ei eller fleire røyser innanfor «ringen» av kokegroper, og at dette vart ein struktur i landskapet som påverka kva som vart bygd og gjort i nærområdet i ettertida.

3.   Nokre viktige aspekt ved Prosjekt Hove – Sørbø

Den omfattande og komplekse samlinga av busetnadsspor og graver på Felt 3 gjev rike moglegheiter for tolkingar av organiseringa av hus, gard og gravminne i jernalderen. Dette tolkingsarbeidet føregår både i samband med utforminga av utgravingsrapporten og knytt til eit meir utvida forskingstema ved AM, UiS. Nokre særleg sentrale problemstillingar i denne samanhangen er:

 a)       Kva slag organiseringsform kjem til syne gjennom busetnadsspora frå perioden yngre førromersk tid – eldre romartid (ca 200 f. Kr. – 150 e. Kr.)?:

Både antalet bygningar og lokaliseringa av dei kan tyde på at det fanst fleire, samtidige gardsbruk i nærleiken av kvarandre (jf. fig. 6).  

Dette er eit aspekt som er nemnt her på www.norark.no nyleg, i samband med den omfattande utgravinga ved Etnesjøen i Etne kommune i Hordaland i fjor (Diinhof 2013).

 b)      Korleis skal ein forstå endringane i bygningsmiljøet ved overgongen til yngre romartid?

Det skjer ei omvelting ved tilkomsten av dei store langhusa 9, 17 og 22 i løpet av yngre romartid (jf. fig. 7 og 8). Samstundes kjem også mindre hus som Hus 28, som har klart preg av å vere sekundærbygningar med spesialfunksjon, og moglegvis vert den nedsenka gardsplassen med holveg teken i bruk på denne tida (gardsplassen manglar 14C –datering enno, men det er funne spannforma keramikk i botnlaget).

Denne «oppskaleringa» av det bygde miljøet fell saman med den typologiske dateringa av gullfunna frå røysa som vart opna i 1843, og til saman indikerer dette at det har utvikla seg eit lokalt maktsenter her på Hove. Spor etter metallhandverk og den særprega, breie holvegen kan indikere at produksjon og handel har vorte viktigare enn før. Det kan med bakgrunn i alt dette hevdast at Hove i denne perioden truleg har fungert som ein sentralgard og høvdingsete. Men korleis bør bygningsmiljøet i yngre romartid og folkevandringstid forståast – har det vore ein, stor sentralgard som omfatta både Hus 22 (ca 45 meter langt) og Hus 17 (ca 60 meter langt), eller har det vore eit gardskompleks der desse to husa har tilhøyrt kvar sin gard, men med delt innmark og til dels felles sekundærbygningar?

 c)       Kva skjer ved overgangen frå eldre til yngre jernalder (dvs. frå ca. 550 e. Kr.) – er tida over for sentralgarden?:

 Resultata av samtlege 14C – dateringar relevante for dette spørsmålet er ikkje ferdige enno, men det er allereie klart at storgardsmiljøet frå slutten av eldre jernalder «krympar inn» i løpet av 500 – og 600 – talet (jf. fig. 8 og 9). Dette høver for øvrig med det Bjørn Myhre skriv om at gravfunna frå Sandnes i vikingtid ikkje lenger er så rike og særprega som i eldre jernalder (Myhre 1997, s. 19). Bruken av t.d. Hus 9 og Hus 22 fell bort, og i staden kjem m.a. det mindre Hus 36 og nyskapinga Grophus 1 til. Delar av den austlege enden av Hus 17 saman med det vesle Hus 59 har også ein bruksfase til inn på 600 – talet.

 d)      Er tida frå ca 700 e. Kr. av ein periode med omorganisering og ny vekst etter ei nedgongstid i hundreåret før?:

Det finst det ingen daterte bygningar på Felt 3 etter ca 710 e. Kr. Derimot dukkar det frå slutten av 700 – talet av opp fleire, store langhus (Hus 20, 21 og 51) knytt til Felt 4 og Felt 5 (jf. fig. 5). Det synest såleis klart at det i vikingtid fanst ressursterke gardar både SV og NØ for det gamle senteret på Felt 3, garden på Felt 4 verkar å kunne følgjast heilt inn på 1100 – talet.

Har det skjedd ein total kollaps av den langliva gardseininga på Felt 3, eller vart busetnaden flytta inn på tunarealet til den historiske Hove – garden?  Moglegvis vil resultata frå 14C – resultata som kjem i mars gje svar på dette.

Det er for øvrig svært interessant at det ved flateavdekkingar i løpet av dei siste åra i Rogaland har blitt undersøkt ei rekkje nyoppdaga bygningar frå tida yngre jernalder – tidleg mellomalder (m.a. Hove – Sørbø i 2011-12 og Sømmevågen i Sola i 2013, jf. Meling 2013). Hundreåra rundt år 1000 har vore ein periode der det utgravne husmaterialet er langt meir fåtallig enn for t.d. folkevandringstid, og det er såleis særleg gledeleg å få meir kunnskap om enkelthus og gardseiningar frå denne tida.

 e)       Kva med den større, forhistoriske konteksten til funna frå Prosjekt Hove – Sørbø?:

Busetnadsspora påvist ved undersøkingane i 2011 – 2012 viser at det har funnest minst tre skilde område med busetnad i bronsealder og/eller jernalder på denne delen av høgdedraget på austsida av Ganddalen. Utgravingar nærleiken i regi av AM i 1998 (Aakvik 1998) og 2009 (Dugstad 2011) avdekka ytterlegare to busetnadsområde / gardar frå forhistorisk tid, desse vart funne i meir lågareliggjande terreng høvesvis vest og aust om høgdedraget.

Kunnskap framtolka frå alle desse busetnadsområda kan, saman med annan informasjon om nærområdet som registrerte kulturminne, innleverte gjenstandsfunn og tidlegare forsking knytt til arkeologi, historie, botanikk og stadnamn, gje eit uvanleg rikt og godt fagleg utgangspunkt til å betre forstå korleis menneska i tidlegare tider levde i og organiserte landskapet rundt seg. Har til dømes den omfattande garden frå eldre jernalder på Felt 3 dominert dei andre, mindre gardane i nærleiken, som eit «sentrum» med «satelittar» rundt?

Kom gjerne med spørsmål, tankar og idear knytt til innhaldet i det du nettopp har lese og sett – føremålet med innlegget er både å formidle frå undervegs i eit utgravingsprosjekt og å få nyttige innspel tilbake.

Litteratur:

Diinhof, S. (2013)              

Ny førromersk landsby i Etne?  Artikkel på www.norark.no 29. 10. 2013

Dugstad, S. A. (2011)           

Undersøkelse av gårdsanlegg og gravrøys fra folkevandringstid på Sørbø

Upublisert oppdragsrapport 2011 / 16 for AM, UiS

Meling, T. (2013)               

Flere bosetningsspor fra yngre jernalder i Sømmevågen

Artikkel på www.norark.no 27. 08. 2013

Myhre, B. (1997)               

Hove – ein sentralstad i Rogaland

Frá haug ok heiđni nr 3 1997, s. 14-19

Reiersen, H. (2013)             

Romertidsgraven fra Hove. Et oppstykket, men sluttet funn

RISS nr 1 2013, s. 60-71

Aakvik, J. (1998)              

Rapport fra arkeologisk utgravning på Sørbø

Upublisert rapport for AmS

The post Framvekst og fall av ein sentralgard og høvdingsete? appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Den arkeologiske utgravinga har no vore i gong i drøye to månadar, såleis er vi halvvegs i feltsesongen på Hove – Sørbø i 2012. I forrige veke vart den maskinelle flateavdekkinga avslutta, så no er fasen med gravemaskiner og dumpers i samspel med krafsande arkeologar over for i år. Den vidare utgravinga vil føregå manuelt, med krafse, spade og graveskei.

The post Halvveis i feltsesongen appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Den arkeologiske utgravinga som starta opp forrige juni på gardane Hove og Sørbø nokre kilometer sør for Sandnes sentrum, fortset i år frå mars til september.

Medan ein i fjor konsentrerte seg om Hove, vil ein i 2012 fokusere på Sørbø-delen av høgdedraget på austsida av Ganddalen. Det er vidare planlagt ein kortare, avsluttande feltsesong i 2013 der ein i løpet av eit par månader vil undersøkje nokre jorder på Sørbø, like ved Lundehaugen v.g.s.

Bakgrunnen for utgravingane på Hove og Sørbø, er at område med registrerte kulturminne her har blitt frigjeve til bustadbygging på vilkår om arkeologiske undersøkingar før byggestart. Både tidlegare arkeologiske registreringsgravingar i regi av Rogaland fylkeskommune, gjenstandsfunn og informasjon som stadnamn peikar mot at det har funnest ein viktig gard innan dette området i jernalderen.

Sentral stad
Bjørn Myhre, arkeolog og tidlegare direktør ved Arkeologisk museum i Stavanger, skreiv ein samanfattande artikkel om garden Hove i tidsskriftet i frà haug ok heiđni (1997, nr.3). Han oppsummerar med at området med Hove (namn på det førkristne religiøse senteret) og dei tilgrensande gardane har vore sete for ei høvdingætt i yngre romartid og folkevandringstid.
Han tolkar ei rekke funn (mellom anna høgstatusgjenstandar av gull og bronse frå 200 – 300 –talet e. Kr.frå fjerna gravhaugar på høgdedraget ved Hoveveien) og andre indikatorar slik at det her i løpet av perioden ca. 200 – ca. 550 e. Kr. hadde vokse fram ein sentral stad med ein lokal høvding med internasjonale kontaktar.

I løpet av feltsesongen 2011 vart det opna opp om lag 9000 m², fordelt på tre delfelt og seks mindre sjakter. Det blei påvist nærmare 2000 ulike spor frå jernalderen, som stolpehol, eldstadar og kokegroper. I tillegg vart det samla inn rundt 250 gjenstandsfunn, for det meste leirkarskår frå område der det hadde stått bygningar i jernalderen.

15 bygningar
På grunnlag av dei mange hundre stolpehola, er det framtolka 15 ulike bygningar. Desse omfattar både langhus i over 20 meters lengde og mindre konstruksjonar i form av enkle skur og uthus. Ein grov også ut eit steinfylt område som truleg var dei svært øydelagde restane av ei gravrøys frå jernalderen, det vart ikkje gjort funn av gravgåver her.

Så langt i feltsesongen 2012, har utgravinga forsterka biletet frå i fjor om ei omfattande busetnad her på høgdedraget på austsida av Ganddalen i jernalderen.

I mars vart det opna opp eit relativt lite delfelt rett nord om Hove plantesalg. Dette området hadde opprinneleg ikkje høgste prioritet innan utgravingsprosjektet, men viste seg å innehalde over 600 spor i form av stolpehol, groper og eldstadar. Dette er så langt tolka som eit eige gardsanlegg frå jernalder eller bronsealder, truleg separat frå det funnrike busetnadsområdet nokre hundre meter lenger mot sørvest.

Hundrevis av busetnadsspor
Frå midten av april og fram til i dag har eit større arbeidslag på 8 arkeologar og ein maskinførar halde fram der undersøkinga på Hove stansa i fjor haust. Ein har utvida utgravingsområdet sørover til Sørbø-delen av prosjektet. Dette har avdekka hundrevis fleire busetnadsspor, mellom anna ser det ut til at ein kan få fram restar av eit gardsanlegg med eit stort langhus som har fungert som bustad og eit noko mindre langhus som har vore verkstadhus/eldhus.

Funn av særprega, spannforma keramikk knytt til begge desse bygningane daterer bruken av dei til folkevandringstid, dvs perioden ca. 400 – ca. 550 e. Kr. Det er så langt framtolka om lag 20 huskonstruksjonar frå jernalder/bronsealder innan undersøkingsområda på Hove og Sørbø.

Utgravinga held fram for fullt fram til om lag september, og det vil i år som i fjor bli arrangert ein Open Dag for publikum i løpet av feltsesongen.

Foto: Morten Berentsen

The post Mange funn på Hove og Sørbø appeared first on Norark - Norsk arkeologi.