I løpet av femten vekers feltarbeid gjennom sommaren 2017, har vi grave ut deler av ei 7000 år gammal tuft ved lokaliteten i Straumsundet. I tillegg har vi fått eit godt inntrykk av situasjonen over resten av lokalitetsflata – ved hjelp av gravemaskin har vi avtorva eit område på 865 m2, og dermed kan vi gå direkte i gang med vidare utgraving allereie ved starten av neste års sesong.

Seinmesolittisk bustad

Tufta si utstrekning ser førebels ut til å vere 6,2 x 3,7 meter i plan, med eit stolpe- eller staurhol i vestlege utkant. Vi har ikkje lukkast i å påvise meir enn dette eine stolpeholet, men dette betyr ikkje naudsynleg at det ikkje har funnest fleire enn eitt, fråveret av dei kan òg vere ein indikasjon på kva type konstruksjon det dreiar seg om. Sentralt i tufta er eit opptil 20 cm tjukt svart kollag med ei utstrekning på 2,7 x 1,5 meter, som er nedskore i strandgrusen. Vi tolkar dette som eit eldstadsområde. Rundt kollaget er det ein opptil 15-20 cm tjukk steinpakning med humus- og trekolhaldig grus og sand (kulturlag) med skjørbrende stein. Under steinpakningen følgjer torv- og kompakt silt og sand. Dette ligg direkte oppå den sterile strandgrusen i botnen.

Om dei ulike horisontane representerer åtskilde fasar med aktivitet på buplassen, eller om det nedste laget er anrika med organisk materiale frå laget over, kan 14C-dateringar forhåpentlegvis bidra til å avklare. Det er større total funnmengd i det øvre laget enn i det nedre, men likevel ei klar overvekt av beinfragment i det nedre. Dette kan moglegvis indikere ulike fasar, men det kan òg vitne om betre bevaringstilhøve i det meir organiske og beskytta nedre laget. Dei to 14C dateringane frå fylkeskommunen si registrering stammar frå eldstadsområdet, og gav dateringar til høvesvis 5220-5000 f.Kr. og 4790-4610 f.Kr. Dateringar av brende bein frå den svarte kulturavsettinga innanfor tuftområdet gav alderen 5717-5627 f.Kr. og stadfestar sannsynligvis den eldste av dateringane frå registreringa. (jf. her).

Gul linje antyder tufta si utstrekning, orange felt syner eldstadsområdet og teikninga til venstre er stolpeholet med steinar i kvitt og nedgraving i raudt

Utgraving av eldstadsområde

Neolittiske innslag i topplaget

Dei øvste funnførande 5-10 cm under torvlaget inneheld avslag av rhyolitt, eit flintliknande råstoff som var brukt i tidleg- og mellomneolittisk tid over store delar av Vest-Noreg. Dette ser så langt ut til å vere tilfellet over heile lokalitetsflata, og fleire innslag av Vespestadøkser stammer truleg frå same aktivitet.

Vespestadøks

Seinmesolittisk busetnad med marin tilpassing

Størstedelen av funnmaterialet består som venta av avfall frå produksjon av reiskapar, med ei overvekt av lokale råstoff. Ei stor mengd bipolare kjernar, mikroflekker/ mikroflekkekjernar og små trinnøkser, bidreg til å styrke dateringa til seinmesolittisk tid. Rundt 20 små fiskesøkker i kleberstein, og ei lita handfull bevarte bitar av fiskekrokar i bein og/eller gevir vitnar om det sentrale marine næringsgrunnlaget for dei som budde her. Lokaliteten var direkte strandbunden gjennom delar av seinmesolitikum.

Fiskesøkke i kleberstein

Bitar av fiskekrokar i bein og/eller gevir

Steinpakning i sør

Sør for tufta har vi grave ut ein pakning av skjørbrende stein som var 7 x 3 m stor og 5-7 cm tjukk. Storparten av denne avsettinga skil seg ut som funnfattig samanlikna med tilgrensande aktivitetsområde i nord. Funnmengda aukar vesentleg nedover skråninga mot aust – kanskje har vi påvist ei utkastsone her. Den vestlege halvdelen, som så å seie manglar innslag av skarpe flint- og kvartsavslag, kan vere restar av ei bustadflate på platået. Dette er ei mellombels tolking, men dateringsresultat kan forhåpentlegvis bidra til å avklare kva denne representerer, og om den eventuelt kan vere relatert til aktiviteten i nord.

Positive overraskingar undervegs

Steinalderbuplassen har lege relativt eksponert, i eit område prega av særleg mykje omkalfatring dei siste 30-40 åra. Med unntak av planteskogen, har vi så langt ikkje sett noko som tydar på korkje dyrking, graving, bygging, lyngheidrift eller annan inngripande aktivitet på lokalitetsflata. Illevarslande, torvdekte røyser av kantete stein fleire stader på lokaliteten, og noko som likna betongavfall (eigentleg uskuldige innslag av naturleg konglomerat) gjorde at vi innleiingsvis frykta å finne meir eller mindre omfattande moderne forstyrringar då vi byrja å grave. Steinane viste seg derimot truleg å bestå av bitar av sprukken berggrunn (jf. her).

Lokaliteten har vist seg å ha overraskande gode bevaringstilhøve for organisk materiale – vi har påvist kontekstar med bitar av både brende og ubrende bein, der det brende vart datert til 5717-5627 f.Kr. (jf. ovanfor).

Alt i alt ser vi fram til neste års feltsesong og kva resten av lokalitet 11 har å by på. Ikkje minst er vi spente på om det er muleg å påvise skilnader mellom dei to platåa, som kan indikere at aktiviteten stammar frå to ulike fasar.

The post Busetnadsspor frå eldre steinalder appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

På lokalitet 11 er vi etter ein innleiande fase godt i gang med maskinell avtorving. På to platå 11,5-12 og 13-14 m o.h. har vi påvist ei rekke sannsynlege bustadsstrukturar, og funn relatert til ulik aktivitet. Tidsmessig skriv aktiviteten seg frå minst to seinmesolittiske, og éin neolittisk fase.

Vi veit at lokalitetane har vore strandbundne frå ca. 6000 til 4500 f.Kr, og kulturlaga frå fylkeskommunen si registrering blei 14C-daterte til 5220 til 5000 f.Kr. og 4790-4610 f.Kr.

Oversikt – lokalitet 11

Medan funnmaterialet ligg tett over store delar av lokalitetsflata, ser strukturane og steinpakningane ut til å vere samla sør på det øvre platået. Kulturlaga er enno ikkje avgrensa i plan, men etter å ha grave ei meterbrei kryssjakt har vi indikasjonar på form, utstrekning og funndistribusjon.

Den yngste fasen er representert ved ein femten cm tjukk horisont av humushaldig sand og grus, og ein steinpakning på om lag 7×12 meter. Under steinpakninga er det ein om lag fem cm tjukk torvhorisont, og under dette igjen eit nytt kulturlag med ei utstrekning på minst fem gonger tre meter. Det er mogleg torvlaget mellom kulturlaga representerer eit opphald i busetjinga.

To steinsette strukturar i utkanten av kulturlaget liknar stolpehol eller staurhol. Dette sannsynleggjer at steinpakningen, og det svarte kulturlaget, truleg er restane etter eit hyttegolv.

Stolpehull

Sirkulært avgrenset steinpakning

I delar av kulturlaget var det ein konsentrasjon av brende og ubrende bein. Ei ny datering av brende bein gav alderen 5717-5627 f.Kr. Dersom dette stemmer, kan dei altså skrive seg frå ein eldre fase enn begge dei daterte kulturlagsavsettingane. Ut frå funnkontekst verkar det likevel rimeleg å sjå beinfragmenta i samanheng med det eldste påviste langtidsopphaldet. Det skal også seiast at beina kan ha marint opphav, og at det såleis kan vere ein viss reservoaralder på desse (for å seie det enkelt inneheld marine komponentar ofte «gammalt karbon»). Dette er ein alvorleg feilkjelde, og prøver med marint innhald har vist seg å bli opp til fleire hundre år for gamle. Er dette tilfellet nærmar vi oss alderen på den eldste prøva frå registreringa. Vi vil ta ut kontrollprøver av trekol frå same lag, og vi vil køyre ulike kalibreringsprogram på denne prøven under etterarbeidet, dette vil truleg bringe oss nærmare eksakt alder.

Sentralt i det svarte kulturlaget, der funnkonsentrasjonen ser ut til å vere høgst, har vi påvist ein sannsynleg eldstad, delvis skjult under profilbenken.

Siste nytt er ein pakning av nevestore, skjørbrende stein sør på lokalitetsflata. Denne har ei klar lokaltopografisk avgrensing mot ein avlang voll i vest, og den naturlege knekken i landskapet mot aust. Om denne steinpakningen i sin heilskap kan representere ei bustadflate, ei utkastsone, eller noko heilt anna, gjenstår å sjå. Det har så langt vore svært få eller ingen funn i toppen av denne steinpakningen, noko som utgjer ein vesentleg kontrast til den seinmesolittiske steinpakningen der funna låg tett allereie rett under torva.

The post Stolpehol og steinpakningar appeared first on Norark - Norsk arkeologi.

Lokalitet 11 ligg ved Straumsundet på austsida av Bildøy, relativt skjerma for vêr og vind. Den strekk seg over 875 m2 fordelt på to tilgrensande platå som er orienterte nord-sør langs sundet, i ei høgd på høvesvis 11-12,5 og 13,5-14,5 meter over dagens havnivå. Ved registreringa i 2013 vart det påvist spor etter menneske som levde av fangst og fiske her for om lag 6500-7000 år sidan. På den tida var staden strandbunden, altså optimal med tanke på tilgong til marine ressursar. Folk har opphalde seg her i minst to ulike fasar innan steinalderen, og tjukke jordlag med spor etter menneskeleg aktivitet tyder på at desse opphalda har strekt seg over lengre tid.

Innleiande prøvegraving

Vi har altså hatt ein ganske god idé om kva vi kan vente å finne her, og no i den innleiande fasen av utgravinga har vi lagt vekt på å gjere oss endå betre kjend med jordlaga og korleis det arkeologiske materialet er fordelt horisontalt og vertikalt. Sidan torvlaget som ligg på toppen av funnførande lag og strukturar er så tynt, ønsker vi å ha best muleg oversikt over kva som finst her før vi snart går inn med gravemaskin for å avtorve flatene. Med utgangspunkt i dei topografiske tilhøva på lokaliteten, samt eit velplassert prøvestikk frå registreringa, har vi grave ei meterbrei sjakt som er orientert aust-vest og strekk seg over begge høgdeplatåa og knekken i terrenget som er mellom dei. Vi har òg opna ei kryssande sjakt i retninga nord-sør, langs det øvste platået. Slik håpar vi å kunne få eit rimeleg godt innblikk i situasjonen på dei to flatene og dessutan i den steinete skråninga mellom desse.

Funnmateriale frå ulike periodar

I øvre del av sjakta har vi delvis grave ut det øvste funnførande jordlaget vi kjenner frå registreringa. I tillegg til arkeologiske funn, inneheld dette laget organisk materiale som trekol og brent nøtteskal, som vil kunne gje relativt presise 14C-dateringar. Så langt ser laget ut til å vere intakt med tydeleg avgrensing mot aust og vest, og med størst funntettleik på flata rett over knekken i terrenget aust for platået. Som venta har funnmaterialet så langt i all hovudsak bestått av avslag; det vil seie avfall frå reiskapsproduksjon, i form av små skarpe steinfliser, for det meste i flint, kvarts og kvartsitt. Ein del er brent eller varmepåverka. Vi har òg funne mengder av mikroflekker, det vil seie små skarpe blad brukt som del av skjærereiskaper, og dessutan nokre skraparar brukt ved tilarbeiding av til dømes skinn. Av innslag som direkte vitnar om den sentrale marine ressursutnyttinga, kan nemnast tre små fiskesøkke i kleberstein.

Frå den same flata har vi òg påvist funnmateriale frå ein yngre fase; yngre steinalder eller neolittisk tid, i form av avslag av rhyolitt. Det er eit råstoff med liknande spalteeigenskapar som flint. Nokre av gjenstandsfunna vi har gjort, av små slipte økser, vespestadmeislar i grønstein, kan skrive seg frå denne same yngre fasen. Det same gjeld ein slipt, pilspiss i skifer, og minst ein slipeplate.

Cornelia og vespestadmeisel i grønstein

Bein og bustadsstrukturar

I overflata av eit mørkare, trekolhaldig lag på det øvre platået fanst ei større mengd fragment av brende og ubrende bein. På den same flata kan vi òg sjå spor etter bustadsstrukturar, meir spesifikt stolpar og del av steinpakningar, truleg hyttegolv i meir eller mindre direkte relasjon til kvarandre. Forhåpentlegvis vert biletet meir tydeleg når vi set i gong med å grave ein større del av flata. Lengre søraust på platået har vi døme på ein knakkeplass; ein om lag halvmeter stor, avrunda jordfast stein rett ved ein konsentrasjon av fleire hundre avslag i ulike råstoff – og ein muleg knakkestein.

På den nedre flata inntil bergknausane, har vi påvist ein tydeleg trekolhaldig struktur, som truleg representerer rest av ein eldstad. Ei framtidig 14C -datering vil gje svar på kva periode denne skriv seg frå, men truleg er den frå lokalitetens yngste fase.

Frostpåverka berggrunn?

Ein del større kantete stein rundt og mellom lokalitetsflatene har bydd på noko større tolkingsvanskar. Vår første tanke var at dei kunne stamme frå ei tid då flatene vart rydda for stein, mulegvis allereie då folk oppheldt seg her i steinalderen. Det er som nemnd lite som tyder på omfattande moderne aktivitet  på lokaliteten. I det tynne lause laget av torv på toppen av, og mellom steinane, dukka det opp ein del funn. Dette såg ut til å kunne stemme overeins med at steinane var rydda frå den øvre lokalitetsflata, saman med ein del av jorda som inneheldt restar frå reiskapsproduksjon. I nivåa under støytte vi mellombels på fleire større kantete stein, og til slutt bergknausar. Vi trur at haugane av stein representerer berg som har sprukke opp, og saman med kulturpåverka jordlag blitt pressa oppover av frost år etter år over lang tid. Det verkar altså som om steinane og eventuelle funnførande kulturlag har vorte bevega på av geologiske prosessar, ikkje av menneskeleg aktivitet. Trerøter har seinare forstyrra ytterlegare. Knekken i terrenget mellom dei to platåa kan i alle tilfelle tolkast som ei utkastsone for dei som oppheldt seg på flatene både i eldre og yngre steinalder.

Les mer om våre undersøkelser på vår hjemmeside: http://www.uib.no/fms/107803/sotrasambandet

The post På jakt etter bustadstrukturar appeared first on Norark - Norsk arkeologi.